١٩٬٨٤٣
دەستکاری
Manu (لێدوان | بەشدارییەکان) |
Manu (لێدوان | بەشدارییەکان) |
||
(٧ دەستکاری لەلایەن ٢ بەکارھێنەرەوە پیشاننادرێت) | |||
ھێڵی ٣: | ھێڵی ٣: | ||
زەینەب خان کچی مەلا ڕەئووفەفەندی مەحموودەفەندی خادم سوجادە. | زەینەب خان کچی مەلا ڕەئووفەفەندی مەحموودەفەندی خادم سوجادە. | ||
لە ساڵی | لە ساڵی 1900 لە '''[[کۆیە]]''' لەدایكبووە و لە قەڵای '''[[هەولێر]]''' زۆربەی ژیانی بەسەربردووە و خێزانی کەسێکی ناوداری شاری '''[[هەولێر]]''' بووە؛ هەر لە '''[[هەولێر]]'''یش لە ساڵی1963 کۆچی دوایی کردووە. | ||
خوشکی گەورە و بەخێوکەری شاعيری گەورەی گەلەکەمان "دڵدار"ە، کە ئەم لە ساڵی | خوشکی گەورە و بەخێوکەری شاعيری گەورەی گەلەکەمان "'''[[دڵدار]]'''"ە، کە ئەم لە ساڵی 1918 لەدایك بووە وخاوەنی دەقی سروودی نیشتمانیی "ئەی ڕەقیب"ە. | ||
بنەماڵەیەکی ئەوەندە ڕۆشنبيربوونە، باوکیان لە ساڵی | بنەماڵەیەکی ئەوەندە ڕۆشنبيربوونە، باوکیان لە ساڵی 1906 زەینەبی کچی بە تەمەنی (6) ساڵییەوە ناردووە بۆ بەغدا بۆ ئەوەی لە قوتابخانەی ڕوشدییەی کچان بخوێنێت. | ||
ئەم ئافرەتە ڕۆشنبيرە چەندین زمانی زانیوە، لە سەردەمێکدا کەم پیاو هەبووە خوێندەوار و زمانزان بووبێت. | ئەم ئافرەتە ڕۆشنبيرە چەندین زمانی زانیوە، لە سەردەمێکدا کەم پیاو هەبووە خوێندەوار و زمانزان بووبێت. | ||
ھێڵی ١٣: | ھێڵی ١٣: | ||
زەینەب خان بۆتە قوتابخانەیەك بۆ دڵداری شاعير. | زەینەب خان بۆتە قوتابخانەیەك بۆ دڵداری شاعير. | ||
لە خوێندنەوەی ديوانی زەینەب خان – کچە کورد ( | لە خوێندنەوەی ديوانی زەینەب خان – کچە کورد (1900-1963)، بۆمان دەردەکەوێت سەرچاوەی بيری دڵداری مەزن لە کوێوە هەڵقووڵاوە. | ||
هەر دڵدار خۆی دەڵێت: "زرووفی ئەوساکەی عائیلەوی، مامۆستای هەرە گەورەم بووە، هەروەها سوڵتەی دایکم و خوشکی لە خۆ گەورەترم، مورشیدم بوون." دەڵێن "لە دوای هەر پياوێکی مەزن، ئافرەتێك هەیە"؛ دڵدار خێزانی پێكنەهێنابووو لە | هەر دڵدار خۆی دەڵێت: "زرووفی ئەوساکەی عائیلەوی، مامۆستای هەرە گەورەم بووە، هەروەها سوڵتەی دایکم و خوشکی لە خۆ گەورەترم، مورشیدم بوون." دەڵێن "لە دوای هەر پياوێکی مەزن، ئافرەتێك هەیە"؛ دڵدار خێزانی پێكنەهێنابووو لە تەمەنی30 ساڵیدا جوانەمەرگ بوو؛ پێمان واییە زەینەبی "کچە کورد" وخوشکە گەورەی لە پشتی بووە. | ||
زەینەب خان لە ساڵی | زەینەب خان لە ساڵی 1940 شيعری بۆ "سەربەخۆییی کوردستان" نووسیوە. | ||
بۆ | بۆ '''[[کەرکووک]]''' لە ساڵی 1950 هەڵبەستێکی نووسیوە؛ بۆ کۆچی '''[[شێخ مەحموودی حەفید]]''' لە ساڵی 1956 هۆزانێکی پڕ لە سۆزی نووسیوه؛ بۆگەڕانەوەی بارزانیی نەمر لە ساڵی 1958 بە جوانترین دەقی شيعری بەخێرهاتنەوەی دەکات. | ||
لە ساڵی | لە ساڵی 1932"بە فيدای نيشتمان بم"ی داڕشتووە و، بێ دوودڵی دەڵێت "کورد ميللەتێکی خاوەن عيزەتە - هەقی خۆیەتی دەوڵەتی هەبێ – خەياڵیان خاوە دوژمنانی کورد – کورد هەر دەمێنێ وقەت نابڕێتەوە- ئەگەر بمانکەن بە چەند پارچەی تر – وەدەرمان بنێن بۆ ديوی مۆسکۆ-پشتيوان بە خوا وبەهێزی ميللەت - ئەم کوردستانە یەك دەگرێتەوە." | ||
'''ديوانی زەینەب خان – کچە کورد ( | '''ديوانی زەینەب خان – کچە کورد (1900-1963)''' | ||
[[پەڕگە:Zinab.jpg|وێنۆک|ڕاست]] | [[پەڕگە:Zinab.jpg|وێنۆک|ڕاست]] | ||
ديوانەکەی کە چاپکراوە، لە ( | ديوانەکەی کە چاپکراوە، لە (190) پارچە شيعری کورت و درێژ و(27) چوارين و (10) پارچەشيعری بۆ منداڵان پێکهاتووە. | ||
زۆربەی زۆری شيعرەکان مۆرکێکی نيشتمانپەروەری و سياسیی پێوە ديارە و، هەندێکیان ئایينی و ڕۆحانین و هەندێكیان بۆ کۆچی کەسانی خۆشەویستی خۆی و ناسراو داڕێژراون. | زۆربەی زۆری شيعرەکان مۆرکێکی نيشتمانپەروەری و سياسیی پێوە ديارە و، هەندێکیان ئایينی و ڕۆحانین و هەندێكیان بۆ کۆچی کەسانی خۆشەویستی خۆی و ناسراو داڕێژراون. | ||
ھێڵی ٣١: | ھێڵی ٣١: | ||
کۆتاییی ئەم ديوانە، چەندین وێنە و یادگاریی مێژووی خانەوادەی "دڵدار" و "زەینەب خان" لەخۆ دەگرێت. | کۆتاییی ئەم ديوانە، چەندین وێنە و یادگاریی مێژووی خانەوادەی "دڵدار" و "زەینەب خان" لەخۆ دەگرێت. | ||
شيعرەکان لە نێوان ساڵانی | شيعرەکان لە نێوان ساڵانی 1920-1963 بڵاو کراونەتەوە. | ||
گومانی تێدا نییە کە چەندین دەقی شیعریی تری فەوتا بێت یان هێشتا نەدۆزرابێتەوە. | گومانی تێدا نییە کە چەندین دەقی شیعریی تری فەوتا بێت یان هێشتا نەدۆزرابێتەوە. | ||
ئەم کتێبە لە ( | ئەم کتێبە لە (336) لاپەڕە پێک هاتووە. | ||
'''هەندێكی لە دەقە شيعرییەکانی''' | '''هەندێكی لە دەقە شيعرییەکانی''' | ||
یەکەم نموونە: لە "زەنگی تێکوشان" لە ساڵی | یەکەم نموونە: لە "زەنگی تێکوشان" لە ساڵی 1947، سۆزێکی لەڕاددەبەدەر دەردەبڕێت بۆ پێشمەرگە و کوردستان. | ||
منداڵ و هاوسەرگيریی خۆی لەو پێناوەدا بە لاوە دەنێت و دەنووسێت: | |||
کوڕ و کچی کوردەواری، گوڵشەنی مێرگی وڵاتن | کوڕ و کچی کوردەواری، گوڵشەنی مێرگی وڵاتن | ||
ھێڵی ٦١: | ھێڵی ٦٣: | ||
منداڵ و شوو بە لاوە نێ، وڵات نابێ فەرامۆش بێ | منداڵ و شوو بە لاوە نێ، وڵات نابێ فەرامۆش بێ | ||
دووەم نموونە: بە وشە جوان و کوردییەکەی، وێنەیەکی کوردایەتیی تێکۆشان دەکێشێت لە شيعری "سڵاو بێ سڵاو". ئەم شيعرە لە ساڵی | دووەم نموونە: بە وشە جوان و کوردییەکەی، وێنەیەکی کوردایەتیی تێکۆشان دەکێشێت لە شيعری "سڵاو بێ سڵاو". | ||
ئەم شيعرە لە ساڵی 1939، هەر دەڵێی لە ڕۆژێ ئەمڕۆ نووسراوە: | |||
سڵاو بێ لەو لاوانەی کورد، خاوەن بيری ئينسانی بێ | سڵاو بێ لەو لاوانەی کورد، خاوەن بيری ئينسانی بێ | ||
ھێڵی ٨٧: | ھێڵی ٩١: | ||
ئەوانە نووری چاوی تۆن، کوردستانت دەدەن نەجات | ئەوانە نووری چاوی تۆن، کوردستانت دەدەن نەجات | ||
سێیەم نموونە: شاعيرێکی دانسقەیە، هەستی بە ئازارەکانی کورد کردووە. ئەوەتا لە پێناوی کوردایەتی و کوردەواریدا،سڵی نەکردۆتەوە وئينگليزی بە داگيرکەر شوبهاندووە؛ لە ساڵی | سێیەم نموونە: شاعيرێکی دانسقەیە، هەستی بە ئازارەکانی کورد کردووە. ئەوەتا لە پێناوی کوردایەتی و کوردەواریدا،سڵی نەکردۆتەوە وئينگليزی بە داگيرکەر شوبهاندووە؛ لە ساڵی 1928 ناونیشانی هۆزانەکەی "ئينگليزی داگيرکەر"ە. | ||
لە ساڵی1943 شيعرێکی نووسییەوە لەسەر "دەمکوژێ خەمی کورد"؛ یان لە ساڵی (1947) باسی خۆخۆری و پارچەپارچەیی کورد دەکات لە هەڵبەستی "ئازاین بەڵام...".چەند ڕۆژێك پێش مردنی بە شێرپەنجە لە ساڵی 1963، بۆ "کوردی بێکەس" دەنووسێت. | |||
کەم کەس هەبووە لەو چەرخەدا بيری لە "کوردبوون" کردۆتەوە، کە هەڵبەستێکی تری شاعيرە لە ساڵی ١٩٤٦ نووسراوە. لە ساڵی ١٩٤٣ بۆ "ئاڵای کوردستان" بەم شێوەی هۆنيوەتەوە: | |||
ئەو کوردستانەی بە خوێنی کوردان | ئەو کوردستانەی بە خوێنی کوردان | ||
ھێڵی ١٢٣: | ھێڵی ١٣٠: | ||
دەشەکێتەوە لە هەیبەت سوڵتان | دەشەکێتەوە لە هەیبەت سوڵتان | ||
چوارەم نموونە: هەڵبەستڤانێکی ئافرەت، هزرێکی ژنانە و نیشتمانپەروەرانەی هەبووە، دەگمەنە لەو سەردەمەدا نموونەی وەکوو زەینەب خان بدۆزينەوە. بەرپرسانە و نەبەردانە باسی لە پرسی ئافرەت کردووە کە دەگمەنە ئافرەتێک بەو شێوەیە تێکۆشابێت نەك لە کوردستان بەڵکوو لە هەموو جیهان، لە سەردەمێکدا ژیاوە لە زۆربەی زۆری وڵاتانی ديموکراسی ژنان مافی دەنگدانیشیان لە هەڵبژاردنەکاندا نەبووە. یەكێكە لەو ژنانەی کە سڵی نەکردۆتەوە کە شان بە شانی براکانی لە پێناوی وڵاتەکەی تێ بکۆشێت. چەندین شيعری بۆ کچ و ژنی کورد تەرخان کردووە. لە ساڵی | چوارەم نموونە: هەڵبەستڤانێکی ئافرەت، هزرێکی ژنانە و نیشتمانپەروەرانەی هەبووە، دەگمەنە لەو سەردەمەدا نموونەی وەکوو زەینەب خان بدۆزينەوە. | ||
بەرپرسانە و نەبەردانە باسی لە پرسی ئافرەت کردووە کە دەگمەنە ئافرەتێک بەو شێوەیە تێکۆشابێت نەك لە کوردستان بەڵکوو لە هەموو جیهان، لە سەردەمێکدا ژیاوە لە زۆربەی زۆری وڵاتانی ديموکراسی ژنان مافی دەنگدانیشیان لە هەڵبژاردنەکاندا نەبووە. یەكێكە لەو ژنانەی کە سڵی نەکردۆتەوە کە شان بە شانی براکانی لە پێناوی وڵاتەکەی تێ بکۆشێت. چەندین شيعری بۆ کچ و ژنی کورد تەرخان کردووە. | |||
لە ساڵی 1930 پەیامێك بۆ "ژنانی مەرد" دەنێرێت: | |||
ئەگەر دەتەوێ، گوڵی عومرت بم | ئەگەر دەتەوێ، گوڵی عومرت بم | ||
ھێڵی ١٧٥: | ھێڵی ١٨٦: | ||
... | ... | ||
پێنجەم نموونە: "کچە کورد"ی شاعير خۆشەویستییەکی ڕاددەبەدەری بۆ سروشت و شار و گوندەکانی کوردستان هەبووە و، نموونەیەکی زۆر جوان لە پێکەوەژیانی ئایینی باس دەکات، لە "هەرمۆتە"ی گەڕەکی کريستیاننشینی کۆیە و لە ساڵی | پێنجەم نموونە: "کچە کورد"ی شاعير خۆشەویستییەکی ڕاددەبەدەری بۆ سروشت و شار و گوندەکانی کوردستان هەبووە و، نموونەیەکی زۆر جوان لە پێکەوەژیانی ئایینی باس دەکات، لە "هەرمۆتە"ی گەڕەکی کريستیاننشینی کۆیە و لە ساڵی 1930 دەنووسێت: | ||
ئەگەر هەرمۆتە نەبێ، بەهار نایە لە کۆیە | ئەگەر هەرمۆتە نەبێ، بەهار نایە لە کۆیە | ||
ھێڵی ١٩١: | ھێڵی ٢٠٢: | ||
سەرچاوە: عەبدوڵڵا زەنگەنە | سەرچاوە: عەبدوڵڵا زەنگەنە | ||
[[پۆل:کەسایەتی]] | [[پۆل:کەسایەتی]][[پۆل:ژنانی کورد]] |